Wanneer je kat ouder wordt of een chronische ziekte heeft, kun je je steeds vaker afvragen hoe het werkelijk met hem gaat. Heeft hij nog voldoende plezier? Is hij comfortabel? Of kost het dagelijks leven hem steeds meer moeite?
Dit zijn moeilijke vragen. Zeker omdat katten pijn, misselijkheid en ander ongemak vaak lang verborgen houden. Achteruitgang ontstaat bovendien meestal niet van de ene op de andere dag. Kleine veranderingen volgen elkaar langzaam op, waardoor je eraan gewend kunt raken zonder dat je het zelf doorhebt.
Misschien springt je kat niet meer op de vensterbank, slaapt hij vaker alleen of laat hij steeds meer eten staan. Eén verandering hoeft nog niet te betekenen dat de kwaliteit van leven slecht is. Maar meerdere veranderingen samen kunnen wel laten zien dat je kat extra zorg of ondersteuning nodig heeft.
In het kort: de kwaliteit van leven van een kat beoordeel je door regelmatig te kijken naar pijn en comfort, ademhaling, eten en drinken, mobiliteit, verzorging, kattenbakgebruik, contact en plezier. Niet één moment, maar vooral de ontwikkeling over meerdere dagen of weken geeft belangrijke informatie.
Deze praktische checklist helpt je om bewuster te observeren en veranderingen met een dierenarts te bespreken. De checklist geeft geen automatische beslissing en vervangt geen diergeneeskundig onderzoek.
Kwaliteit van leven gaat over meer dan de afwezigheid van ziekte. Een kat kan een chronische aandoening hebben en toch nog genieten van eten, aandacht, een fijne slaapplek en zijn vertrouwde dagelijkse routines.
Andersom kan een kat op papier stabiel lijken, terwijl pijn, misselijkheid, benauwdheid, angst of beperkingen het dagelijks leven steeds zwaarder maken.
Bij het beoordelen van de levenskwaliteit kijk ik daarom naar drie gebieden:
Wat een goed kattenleven is, verschilt per kat. Voor de ene kat is buiten wandelen door de tuin belangrijk. Een andere kat is tevreden wanneer hij op zijn vaste dekentje in de zon kan liggen. Daarom vergelijk je jouw kat vooral met zijn eigen eerdere gedrag en niet met een andere kat.
Je hoeft niet te wachten tot je kat ernstig achteruitgaat. Het kan juist helpen om vroeg te beginnen met observeren, bijvoorbeeld wanneer:
Door observaties op te schrijven, hoef je niet alleen op je herinnering af te gaan. Dat is waardevol, want op een emotionele dag kan het moeilijk zijn om veranderingen over een langere periode objectief te overzien.
Gebruik de onderstaande onderdelen als observatiehulp. Het gaat niet om één perfect antwoord of een zo hoog mogelijke score. Kijk vooral naar veranderingen, terugkerende problemen en de vraag of ongemak nog voldoende kan worden verlicht.
Pijn heeft veel invloed op de kwaliteit van leven van een kat. Toch is pijn bij katten niet altijd gemakkelijk te herkennen. Veel katten miauwen niet en lopen niet duidelijk kreupel. Ze passen hun gedrag vaak heel subtiel aan.
Let bijvoorbeeld op:
Vraag jezelf af:
Pijn betekent niet automatisch dat de levenskwaliteit onvoldoende is. Veel pijn kan met passende behandeling, ondersteuning en aanpassingen in huis worden verminderd. Pijn die ondanks behandeling aanwezig blijft of steeds moeilijker beheersbaar wordt, verdient extra aandacht.
Meer hierover lees je in mijn artikel Hoe herken je pijn bij een kat? 12 subtiele signalen.
Comfortabel kunnen ademen is een basisvoorwaarde voor een goede levenskwaliteit. Benauwdheid kan voor een kat angstig en uitputtend zijn.
Let op veranderingen zoals:
Een kat die met open bek ademt, duidelijk benauwd is of blauwgrijze slijmvliezen heeft, heeft direct diergeneeskundige hulp nodig.
Bij katten met een hart- of longaandoening kan je dierenarts adviseren om de ademhaling tijdens de slaap bij te houden. Bespreek altijd hoe je dit op de juiste manier doet en bij welke veranderingen je contact moet opnemen.
Eten is meer dan alleen voeding. Voor veel katten is het ook een belangrijk genietmoment en onderdeel van hun dagelijkse routine.
Let niet alleen op of je kat iets eet, maar ook op:
Een kat die een klein hapje neemt, eet niet automatisch voldoende. Houd daarom zo mogelijk bij hoeveel voer je aanbiedt en hoeveel ervan overblijft.
Vraag jezelf af:
Wanneer een kat helemaal niet eet of snel achteruitgaat, neem dan contact op met je dierenarts. Wacht niet meerdere dagen af. Niet eten kan bij katten binnen relatief korte tijd ernstige gevolgen hebben.
Ook veranderingen in drinken zijn belangrijk. Veel meer of veel minder drinken kan bij verschillende aandoeningen voorkomen. Bespreek duidelijke veranderingen altijd met je dierenarts.
Mobiliteit gaat niet alleen over kunnen lopen. Het gaat ook over de mogelijkheid om bij eten, water, een slaapplek en de kattenbak te komen.
Observeer of je kat:
Een oude kat hoeft niet meer dezelfde sprongen te maken als vroeger. Toch moet hij zich zoveel mogelijk zelfstandig en zonder onnodige pijn door zijn leefomgeving kunnen bewegen.
Kleine aanpassingen kunnen veel verschil maken:
Katten besteden normaal veel aandacht aan hun vacht. Wanneer wassen pijnlijk, moeilijk of vermoeiend wordt, kan de vacht dof, vettig of klitterig worden.
Let op:
Soms kun je helpen door je kat voorzichtig te borstelen, zijn nagels te laten verzorgen of de vacht schoon te houden. Doe dit alleen wanneer je kat het prettig vindt en overleg bij pijn of huidproblemen met je dierenarts.
Vraag jezelf ook af hoeveel hulp dagelijks nodig is en hoe je kat die verzorging ervaart. Ondersteuning kan de levenskwaliteit verbeteren, maar handelingen die dagelijks veel angst of pijn veroorzaken, kunnen juist belastend worden.
Veranderingen rond plassen en ontlasting vertellen veel over het lichamelijk en emotioneel welzijn van een kat.
Let op:
Onzindelijkheid is niet automatisch een teken dat de kwaliteit van leven onvoldoende is. Het kan veroorzaakt worden door een behandelbare aandoening, pijn, stress of een kattenbak die niet meer bij de mogelijkheden van je kat past.
Meer informatie vind je in mijn artikel Oude kat plast in huis: oorzaken en oplossingen.
Let op: probeert een kater te plassen maar komt er niets of vrijwel niets? Neem dan onmiddellijk contact op met een dierenarts. Een urinebuisverstopping is een levensbedreigend spoedgeval.
Levenskwaliteit gaat niet alleen over lichamelijke functies. Ook het emotionele welzijn van je kat is belangrijk.
Vraag jezelf af:
Plezier ziet er bij iedere kat anders uit. Een oude kat hoeft niet meer uitbundig te spelen om nog een waardevol leven te hebben. Rustig in de zon liggen, kopjes geven of geïnteresseerd opkijken wanneer je binnenkomt, kunnen eveneens betekenisvolle genietmomenten zijn.
Kijk tegelijk naar angst, onrust en verwarring. Een kat die vaak doelloos rondloopt, ’s nachts onrustig roept, bekenden niet meer lijkt te herkennen of nergens tot rust komt, kan extra ondersteuning nodig hebben.
Sommige katten zijn van nature sociaal, andere leven liever wat meer op zichzelf. Vergelijk je kat daarom met zijn eigen karakter.
Veranderingen die kunnen opvallen zijn:
Minder contact zoeken kan passen bij pijn, misselijkheid, zwakte, angst of cognitieve achteruitgang. Het is geen afzonderlijk bewijs van een slechte levenskwaliteit, maar wel een signaal om mee te nemen in het totaalbeeld.
Deze vraag wordt vaak gebruikt bij het beoordelen van de levenskwaliteit van een kat. Toch kan het lastig zijn om te bepalen wat precies een goede of slechte dag is. Bepaal daarom vooraf waaraan jij een goede dag bij jouw kat herkent.
Een goede dag kan bijvoorbeeld betekenen dat je kat:
Een slechte dag kan gekenmerkt worden door:
Eén slechte dag betekent niet automatisch dat de kwaliteit van leven onvoldoende is. Kijk naar het patroon. Komen slechte dagen vaker voor? Zijn ze zwaarder? Duurt het herstel langer? En worden de goede momenten steeds kleiner?
Een checklist is het nuttigst wanneer je hem regelmatig en op dezelfde manier gebruikt.
Noteer niet alleen “het ging goed” of “het ging slecht”, maar beschrijf wat je zag:
Concrete observaties zijn beter te vergelijken en geven je dierenarts bruikbare informatie.
Je kunt ieder onderdeel markeren als:
Het gaat niet om het aantal groene of rode vakjes. Eén ernstig probleem, zoals onbehandelbare benauwdheid of hevige pijn, kan zwaarder wegen dan meerdere onderdelen die nog goed gaan.
Vul je observaties bijvoorbeeld dagelijks of enkele keren per week in. Kies een frequentie die past bij de gezondheidssituatie van je kat.
Bekijk na een week:
Een checklist is geen examen en geen automatische euthanasietest. Het is een manier om veranderingen eerder te herkennen en moeilijke gesprekken beter voor te bereiden.
Tijdens een levenskwaliteitconsult werk ik met een welzijnsmonitor. Daarmee brengen we verschillende onderdelen van het dagelijks leven in kaart.
Na het consult krijg je mijn praktische welzijnsmonitor waarmee je onder andere beweging, eetlust, comfort en gedrag dagelijks kunt volgen. Zo worden goede en slechte dagen beter zichtbaar en kun je veranderingen eerder herkennen.
De monitor is geen automatische beslismethode. Een totaalscore kan nooit volledig vertellen hoe jouw kat zich voelt. We gebruiken de uitkomsten daarom altijd in combinatie met jouw observaties, de medische situatie en wat voor jouw kat belangrijk is.
In mijn werk als dierenarts zie ik regelmatig dat eigenaren wel aanvoelen dat hun kat veranderd is, maar niet precies kunnen aanwijzen wat er aan de hand is. Dat gevoel is waardevol. Jij kent de gewoontes en het karakter van je kat immers als geen ander.
Een checklist kan helpen om veranderingen zichtbaar te maken, maar vertelt nooit het hele verhaal. Daarom kijk ik tijdens een levenskwaliteitconsult niet alleen naar een score.
We bespreken de medische en gedragsmatige voorgeschiedenis en ik onderzoek je kat in zijn eigen, vertrouwde omgeving.
Ook jouw zorgen, angsten en wensen krijgen tijdens het consult de ruimte. Zo ontstaat niet alleen een beeld van hoe je kat er medisch voor staat, maar vooral van hoe hij het dagelijks leven op dit moment ervaart.
Twijfel je over veranderingen bij je kat? Dan kan ik tijdens een levenskwaliteitconsult aan huis rustig met je meekijken.
Een verminderde levenskwaliteit betekent niet automatisch dat afscheid nemen direct nodig is. Soms kan behandeling of een relatief kleine aanpassing veel comfort teruggeven.
Afhankelijk van de oorzaak kun je samen met je dierenarts denken aan:
Beoordeel vervolgens niet alleen óf een behandeling medisch effect heeft, maar ook hoe belastend die behandeling voor je kat is. Medicatie of verzorging die dagelijks veel angst en strijd veroorzaakt, kan eveneens invloed hebben op de levenskwaliteit.
Neem contact op met een dierenarts wanneer je nieuwe of toenemende veranderingen ziet in eten, drinken, gewicht, ademhaling, beweging, gedrag, verzorging of kattenbakgebruik.
Zoek direct diergeneeskundige hulp wanneer je kat:
Een online checklist kan niet bepalen wat de medische oorzaak is. Vooral plotselinge veranderingen moeten diergeneeskundig worden beoordeeld.
Wanneer een ziekte niet meer te genezen is, betekent dit niet dat er niets meer gedaan kan worden. Palliatieve zorg richt zich niet op genezing of het leven zo lang mogelijk rekken, maar op comfort en een zo prettig mogelijke laatste levensfase.
Na een levenskwaliteitconsult kan blijken dat palliatieve begeleiding passend is. In dat geval stellen we samen een persoonlijk zorgplan op. Daarbij kijken we wat jouw kat nodig heeft om zich zo comfortabel en veilig mogelijk te voelen.
Afhankelijk van de situatie kan de begeleiding bestaan uit:
Tijdens dit traject blijf ik de levenskwaliteit van je kat volgen. We beoordelen niet alleen of een behandeling medisch effect heeft, maar ook hoe belastend de behandeling voor jou en je kat is en hoeveel comfort de behandeling werkelijk oplevert.
Soms geeft palliatieve zorg nog weken of maanden waardevolle tijd. Soms blijkt dat een kat sneller achteruitgaat dan verwacht. Daarom blijft het zorgplan altijd persoonlijk en passen we het aan wanneer de behoeften van je kat veranderen.
Lees meer over palliatieve zorg bij MarloesZorgt.
Er bestaat geen vaste leeftijd, totaalscore of afzonderlijk symptoom dat voor iedere kat bepaalt wanneer het tijd is om afscheid te nemen.
De vraag komt meestal dichterbij wanneer:
Ook dan blijft het een individuele afweging. Niet iedere beperking betekent dat een kat lijdt en niet ieder genietmoment betekent dat alles nog goed gaat. Het totaalbeeld en de ontwikkeling in de tijd zijn het belangrijkst.
Wil je hier meer over lezen? Bekijk dan ook mijn artikel Wanneer is het tijd om je kat te laten inslapen?.
Bij het beoordelen van levenskwaliteit zoek ik niet naar één perfect moment of één doorslaggevend antwoord. Ik kijk naar de balans tussen comfort en belasting. Waar geniet je kat nog van? Wat kan nog worden verlicht? En hoeveel moeite kost het hem om de dag door te komen?
Tijdens een levenskwaliteitconsult neem ik gemiddeld één tot anderhalf uur de tijd. We bespreken de geschiedenis van je kat, ik voer een klinisch onderzoek uit en samen brengen we pijnsignalen, gedrag, lichamelijk welzijn en dagelijkse levenskwaliteit in kaart. Ook jouw zorgen en wensen rondom de laatste levensfase mogen uitgebreid worden besproken.
Na afloop maak ik een verslag dat, wanneer je dat wilt, met je eigen dierenarts kan worden gedeeld. Soms geeft het consult voldoende handvatten om je kat thuis verder te ondersteunen. Soms stellen we samen een palliatief behandelplan op. En soms wordt duidelijk dat afscheid nemen de meest liefdevolle manier is om verder lijden te voorkomen.
Welke richting uit het consult voortkomt, staat nooit vooraf vast. Mijn doel is niet om een beslissing voor je te nemen, maar om je te helpen alle mogelijkheden zorgvuldig te overwegen. Zo kun je met meer rust en vertrouwen keuzes maken die passen bij jouw kat en jullie situatie.
Maak een hier afspraak voor een levenskwaliteitconsult aan huis.
Als thuis ineens niet meer als thuis voelt…
Wanneer je afscheid hebt moeten nemen van je dier, kan je eigen huis ineens vreemd aanvoelen. De plek waar je je altijd zo fijn en vertrouwd voelde, is niet meer hetzelfde.
Want je dier was onderdeel van bijna alles wat je thuis deed. Het begroeten wanneer je binnenkwam, het geluid van pootjes op de vloer, samen op de bank zitten of die vertrouwde blik wanneer het etenstijd was.
Het waren kleine, dagelijkse momenten waar je nauwelijks bij stilstond. Tot ze er ineens niet meer zijn. Je mist niet alleen je dier, maar ook de gewoontes, de gezelligheid en zijn vanzelfsprekende aanwezigheid.
En juist thuis, waar al die herinneringen liggen, kan dat gemis in de eerste dagen overweldigend zijn.
Ik wilde alleen maar weg
Na het verlies van Takkie voelde ik een enorme drang om weg te gaan. Ik wilde het liefst de hele dag wandelen, gewoon niet thuis hoeven zijn.
Thuis werd ik voortdurend herinnerd aan zijn afwezigheid. Ik voelde me onrustig en wist soms niet goed wat ik met mezelf aan moest.
Achteraf denk ik dat ik vooral even niet wilde voelen hoeveel verdriet ik had.
En Beady? Die wilde juist nergens naartoe.
Beady, onze achtergebleven hond, reageerde heel anders op het verlies van Takkie.
Terwijl ik alleen maar wilde wandelen, wilde zij juist niet mee. Ze at nauwelijks, was lusteloos en gedroeg zich heel anders dan normaal. Ook zij miste haar maatje.
Het liet me zien hoe verschillend we met hetzelfde verlies omgingen. En dat we ook de dieren die achterblijven niet moeten vergeten.
Rouw voel je ook in je lichaam. Verdriet kan ook lichamelijk veel met je doen.
Misschien slaap je slecht, heb je weinig eetlust of voel je je voortdurend moe. Ook hoofdpijn, een onrustig gevoel en moeite met concentreren kunnen bij rouw voorkomen.
Dat kan best beangstigend zijn, zeker als je niet eerder zo’n groot verlies hebt meegemaakt. Het kan helpen om te weten dat dit reacties zijn die bij verdriet kunnen horen.
Je hoeft niet meteen weer verder. Iedereen reageert anders op verlies. Misschien wil je alleen maar huilen, misschien zoek je juist voortdurend afleiding. Of merk je dat je het ene moment redelijk functioneert en het volg
Tijdig praten over afscheid geeft ruimte om nog volop te leven💜
Het is niet makkelijk om na te denken over het moment waarop je afscheid moet nemen van je dier. Zeker niet als er ook nog zoveel fijne momenten zijn.
Toch kan het helpen om daar al eens over te praten, juist als het nog redelijk goed gaat.
Hoe gaat het écht met je lieveling? Zijn er dingen die ongemak of pijn veroorzaken? Wat kunnen we doen om het leven nog wat fijner te maken? En hoe herken je wanneer het misschien niet meer gaat?
Je hoeft niet meteen antwoorden te hebben. En praten over afscheid betekent ook niet dat je al een beslissing moet nemen.
Ik merk tijdens mijn consulten hoe fijn mensen het vinden om hun zorgen en twijfels te kunnen bespreken. Om samen te kijken naar wat hun dier nog nodig heeft, zonder dat er meteen iets besloten moet worden.
Want uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde: dat onze liefste huisdieren het zo lang mogelijk goed hebben.
Liefs, Marloes
#MarloesZorgt #Levenskwaliteit #PalliatieveZorg #AfscheidVanJeHuisdier
Ouderdom is geen ziekte 💜
Oktober is de Maand van de Oudere Kat.
Minder springen, meer drinken, afvallen of ’s nachts onrustig zijn. We schrijven zulke veranderingen gemakkelijk toe aan ouderdom.
Maar achter deze signalen kan ook een aandoening schuilgaan waarvoor behandeling of ondersteuning mogelijk is.
Katten laten pijn en ongemak vaak subtiel zien. Daarom is het zo belangrijk om veranderingen in hun gedrag serieus te nemen.
Blader door de foto’s en ontdek welke signalen extra aandacht verdienen.
Want het gaat niet alleen om hoe oud je kat wordt, maar vooral om hoe fijn hij die jaren beleeft.
#MaandVanDeOudereKat #OudereKat #Kattenwelzijn #Levenskwaliteit #MarloesZorgt
Springt je kat minder? Denk aan artrose!
Springt je kat niet meer op de vensterbank, neemt hij de trap minder vaak of aarzelt hij voordat hij ergens op springt? Dat kan wijzen op artrose. Katten laten gewrichtspijn vaak subtiel zien en lopen lang niet altijd zichtbaar kreupel.
Gelukkig kunnen pijnstilling en kleine aanpassingen in huis veel verschil maken.
Valt je kat af, maar eet hij nog goed?: Denk aan hyperthyreoïdie of diabetes!
Gewichtsverlies hoort niet zomaar bij ouderdom. Zeker wanneer je kat goed of zelfs meer eet dan vroeger, is het belangrijk om verder te kijken. Een te snel werkende schildklier of diabetes kan bijvoorbeeld de oorzaak zijn. Met bloedonderzoek kunnen we vaak al veel duidelijkheid krijgen.
Miauwt je kat ‘s nachts vaker?: Denk aan cognitieve veranderingen, hypertensie of pijn!
Wordt je kat ‘s nachts onrustig, miauwt hij meer of lijkt hij soms de weg kwijt? Dat kan passen bij cognitieve achteruitgang, maar ook bij pijn, een te snel werkende schildklier of een hoge bloeddruk.
Schrijf dit gedrag dus niet zomaar toe aan ouderdom. Een lichamelijk onderzoek, bloeddrukmeting en eventueel aanvullend onderzoek kunnen helpen om behandelbare oorzaken op te sporen.
Drinkt en plast je kat meer?: Denk aan nierziekte, diabetes of hyperthyreoïdie!
Een oudere kat die ineens vaker bij de waterbak staat of grotere plassen produceert, verdient extra aandacht. Dit kan een vroeg signaal zijn van verschillende aandoeningen, waaronder chronische nierziekte.
Met bloed- en urineo
In een artikel van @brabants_dagblad van vandaag wordt aandacht besteed aan iets wat ik in mijn werk iedere dag zie: afscheid nemen van een huisdier wordt steeds persoonlijker.
Niet alleen de keuze voor een afscheid thuis, maar ook wat er daarna gebeurt. Nog even samen zijn. Zelf je dier naar het crematorium brengen. Aanwezig zijn bij de crematie. Een bijzondere plek kiezen voor de as. Of juist heel bewust besluiten dat je niets tastbaars nodig hebt. Er bestaat geen draaiboek voor een goed afscheid. Wat voor de één troostend voelt, past voor een ander helemaal niet.
In het artikel mocht ik iets vertellen over mijn werk met MarloesZorgt, over thuis euthanasie en over de begeleiding die ik bied wanneer mensen twijfelen over de levenskwaliteit van hun dier. Juist in die laatste levensfase probeer ik ruimte te maken voor rust, tijd en keuzes die passen bij het dier én bij de mensen die van hem of haar houden.
Mooi dat daar steeds meer aandacht voor komt 💜 en stiekem ook een beetje trots om mijn eigen naam in de krant te zien.
Vandaag is het Dierendag 💜
Een dag om alle dieren een beetje extra in het zonnetje te zetten. De jonge, de oude, de gezonde en de dieren die wat extra zorg en liefde nodig hebben.
Maar ook de dieren die we moeten missen. Die niet meer naast ons lopen, maar voor altijd een bijzonder plekje in ons hart hebben.
Ik wens alle dieren en hun baasjes een liefdevolle Dierendag. Geniet van elkaar, van de kleine momenten en van alle mooie herinneringen die jullie samen maken of hebben gemaakt.
Liefs,
Marloes 🐾
Wie ben ik om verdriet te hebben om mijn hond?
Gisteren zat ik tijdens een bijscholing over rouw en verlies tussen een groep psychosociale hulpverleners.
We kregen de opdracht om een recent verlies met elkaar te delen.
Om mij heen hoorde ik verhalen over het verlies van een zus. Van een kind. Verliezen waarvan ik onmiddellijk dacht: dát is pas rouwen.
En ik?
Ik zou over Takkie vertellen.
Mijn hond.
Ik voelde de spanning oplopen. Ik voelde me bijna bezwaard om mijn verdriet over hem mee te nemen in die ruimte.
Alsof mijn verdriet minder bestaansrecht had, omdat iemand anders iets had meegemaakt wat in mijn ogen veel erger was.
Op een gegeven moment zat ik met tranen in mijn ogen. Natuurlijk omdat ik Takkie miste, maar vooral door de spanning om erover te moeten vertellen.
En toen realiseerde ik me iets.
Ik vertel in mijn werk regelmatig dat rouw om een huisdier echte rouw is. Dat je je niet hoeft te verantwoorden omdat het “maar een hond” of “maar een kat” was.
En toch deed ik gisteren precies dat bij mezelf.
Ik was zelfs opgelucht dat ik mijn verhaal niet hoefde te delen met de vrouw naast mij. Zij had haar kind verloren.
Wie was ik om naast haar verdrietig te zijn om mijn hond?
Misschien zijn die verliezen helemaal niet met elkaar te vergelijken. Maar misschien hoeven we dat ook niet te proberen.
Rouw is geen wedstrijd.
En ineens begreep ik nog beter waarom zoveel mensen hun verdriet om een huisdier kleiner maken. Soms omdat anderen het niet begrijpen, maar soms ook omdat we zélf al voor de ander invullen dat ons verdriet er minder toe doet.
Gisteren moest ik mezelf daarom hetzelfde vertellen als wat ik de mensen die ik begeleid zo vaak probeer mee te geven:
Rouw om een huisdier is echte rouw.
De band was echt. De liefde was echt. En dus is ook het gemis echt.
Dat betekent niet dat ieder verlies hetzelfde is. Dat hoeft ook helemaal niet.
Verdriet hoeft geen plaats op een ranglijst te verdienen voordat het er mag zijn.
Takkie was mijn hond.
En ik mis hem.
Dat is genoeg.
